The article “Lights and Shadows. Women Sculptors in Post-War Wrocław” by Karolina Dzimira-Zarzycka focuses on the first generation of female sculptors who, after 1945, co-created the artistic life of the ruined city. Drawing on the archives of the Academy of Fine Arts, personal recollections, and historical documents, the author brings their everyday reality closer: studying among ruins, the lack of studios and materials, political pressure, as well as their determination to sculpt and rebuild culture. The protagonists of the article include, among others, Łucja and Jadwiga Skomorowska, Joanna Domaszewska, Janina Szczypczyńska, and Irena Molin-Sowa — artists whose works helped shape Wrocław’s post-war landscape, even though for many years their names remained in the shadows.

Przypisy

[1] O historii nauczania rzeźby w WSSP i PWSSP zob. T. Mikołajczak, Początki kształcenia w zakresie rzeźby we wrocławskiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych, [w:] Wrocławska rzeźba, t. 1, red. A. Bujak, G. Niemyjski, Wrocław 2023, s. 6–19.

[2] Dane źródłowe (liczba studentek, dyplomantek itd.), informacje biograficzne (np. daty urodzenia) oraz szczegóły dotyczące przebiegu studiów (np. skierowania na praktyku) przywołuję na podstawie księgi studiów, księgi dyplomów oraz teczek osobowych Joanny Domaszewskiej, Jadwigi Skomorowskiej, Łucji Skomorowskiej i Janiny Szczypczyńskiej, znajdujących się w Archiwum Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta.

[3] Z. Reznik, Herstorical Figures: Women in the 1946–1980 Archival Documents of the State Higher School of Plastic Arts in Wrocław, „Sztuka i Dokumentacja” 2023, nr 29, s. 25, https://www.journal.doc.art.pl/english/pdf29/art_and_documentation_29_women_at_the_academies_reznik.pdf (dostęp: 2.10.2025).

[4] Ł. Skomorowska, Moje wspomnienia o Antonim Mehlu, kwiecień 1986, mps w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu, s. 1.

[5] Tamże.

[6] Tamże, s. 2.

[7] Tamże, s. 1.

[8] Tamże, s. 2.

[9] J. Szczypczyńska, Życiorys, teczka osobowa studentki w zbiorach Archiwum Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu.

[10] H. Olech, Pierwsze lata ceramiki – pierwsi pedagodzy (o Rudolfie Krzywcu i Julii Kotarbińskiej), [w:] Szkice z pamięci. Monografia uczelni, cz. 1, red. A. Saj, Wrocław 1996, s. 91.

[11] Ł. Skomorowska, Moje wspomnienia o Xawerym Dunikowskim, mps w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu, s. 11.

[12] Ł. Skomorowska, Moje wspomnienia o Antonim Mehlu, dz. cyt., s. 12.

[13] Tamże, s. 2.

[14] Ł. Skomorowska-Wilimowska, Mistrz i Uczeń (dawniej i dzisiaj), Wrocław 1996, mps w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu, s. 12–13.

[15] J. Domaszewska, Relacja autobiograficzna sporządzona w 2001 r., teczka 2782/WSK (Domaszewska Joanna, ps. „Hanka”, „Jaśka”) w zbiorach Fundacji Generał Elżbiety Zawadzkiej.

[16] H. Krzetuska, Światła i cienie, „Gwiazdka 1946”, dodatek świąteczny do gazety „Naprzód Dolnośląski” 1946, nr 263, s. 7.

[17] Ł. Skomorowska-Wilimowska, Mistrz i Uczeń (dawniej i dzisiaj), dz. cyt., s. 17–18.

[18] Tamże, s. 18.

[19] Tamże, s. 7.

[20] O budowniczych pomnika (wywiad z Łucją Skomorowską-Wilimowską), „Gazeta Robotnicza” 1979, nr 237, wycinek bez numeru strony w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu.

[21] Agnieszka, Prosimy o pomniki (wywiad z Łucją Skomorowską-Wilimowską), „Gazeta Robotnicza”, 1966 (?), niedatowany wycinek w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu.

[22] Z. Makarewicz, Plastyka – zawód i powołanie. Dynamika rozwoju środowiska na Dolnym Śląsku w latach 1945–1975, [w:] Kultura na Dolnym Śląsku, red. J. Trzynadlowski, Warszawa–Wrocław 1977, s. 204–206.

[23] Por. M. Kasa, Mistrzynie drugiego planu. O polskich rzeźbiarkach, pomnikach i barierach nie do przekroczenia, „Sztuka i Dokumentacja” 2024, nr 31, s. 72, https://www.journal.doc.art.pl/pdf31/art_and_documentation_31_section_2_dlaczego_nie_bylo_wielkich_artystek_kasa.pdf (dostęp: 2.10.2025).

[24] Ł. Skomorowska, Moje wspomnienia o Xawerym Dunikowskim, dz. cyt., s. 14.

Ilustracje

1. Studentki w pracowni rzeźby WSSP we Wrocławiu, po lewej prawdopodobnie Joanna Domaszewska, 1948; fot. Tadeusz Ciałowicz, Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
2. Antoni Mehl i Borys Michałowski z grupą studentów przed zniszczonymi budynkami WSSP przy ul. Traugutta, 1947; Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
3. Ruiny na terenie PWSSP we Wrocławiu przy ul. Traugutta, 1955; fot. Zdzisław Holuka, Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
4. Studentki w pracowni rzeźby w WSSP we Wrocławiu, 1948; fot. Tadeusz Ciałowicz, Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
5. Fotografia legitymacyjna Łucji Skomorowskiej załączona do kwestionariusza osobowego; teczka osobowa pracowniczki w zbiorach Archiwum Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu
6. Fotografia legitymacyjna Jadwigi Skomorowskiej załączona do podania o przyjęcie na studia; teczka osobowa studentki w zbiorach Archiwum Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu
7. Pracownia rzeźbiarska Antoniego Mehla, na pierwszym planie Zenobia Kowalec, ok. 1950; Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
8. Xawery Dunikowski i Łucja Skomorowska w pracowni rzeźby PWSSP we Wrocławiu, 1959; Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
9. Asystentka Halina Olech i garncarz Teodor Fedrowski przy piecu do wypału ceramiki, 1955; fot. Zdzisław Holuka, Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
10. Rzeźba autorstwa Joanny Domaszewskiej, 1958; fot. Zdzisław Holuka, Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
11. Fotografia legitymacyjna Joanny Domaszewskiej załączona do karty ocen; teczka osobowa studentki w zbiorach Archiwum Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu
12. Studentka PWSSP we Wrocławiu przygotowuje napis propagandowy, 1952; fot. Zdzisław Holuka, Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
13. Wystawa rzeźby z okazji Dni Wrocławia w parku przy pl. Teatralnym, praca Łucji Skomorowskiej, 1958; fot. Zdzisław Holuka, Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu
14. Studentka w pracowni rzeźby w WSSP we Wrocławiu, 1948; fot. Tadeusz Ciałowicz, Ośrodek Dokumentacji Sztuki ASP we Wrocławiu

The materials published on the website are available under the Creative Commons CC BY-SA licence.
This applies to the post: https://arttransparent.org/biale-plamy-sa-2025/przemysl-i-ceramika-art/swiatla-i-cienie/
The visual material included in the post is for illustrative purposes only and does not constitute part of the article.